Henoch – de man die verdween

Soms is het niet wat een Bijbeltekst vertelt dat de meeste vragen oproept, maar juist wat hij niet vertelt. Henoch is daarvan misschien een van de mooiste voorbeelden. In Genesis 5 verschijnt hij midden in een lange genealogie. Over de meeste personen wordt weinig meer verteld dan wie hun vader was, hoe lang zij leefden, welke kinderen zij kregen en dat zij uiteindelijk stierven. Bij Henoch gebeurt iets anders:
​
‘En Henoch wandelde met God, nadat hij Methusalah verwekt had, driehonderd jaar; en hij verwekte zonen en dochters. Al de dagen van Henoch waren driehonderdvijfenzestig jaar. Henoch wandelde met God; en hij was niet meer, want God nam hem weg.’
Genesis 5:22–24

De woorden zijn opmerkelijk, vooral door hun terughoudendheid. Wat betekent het dat Henoch ‘met God wandelde’? Waarom leefde hij 365 jaar, opvallend kort vergeleken met de generaties om hem heen? En vooral: wat betekent die merkwaardige zin: ‘hij was niet meer, want God nam hem weg’?
​Er staat niet dat Henoch stierf. 

​Misschien begint juist daar het lange verhaal van  Henoch. Een paar regels in Genesis laten zoveel  open dat latere generaties bijna gedwongen lijken  te zijn geweest verder te vragen.

Waar werd  Henoch naartoe gebracht? Wat zag hij  daar? Kreeg hij toegang tot kennis die voor  andere  mensen verborgen bleef? 
En als hij niet op  de gewone manier stierf, wat gebeurde er dan  met hem?

In de eeuwen rond het begin van onze jaartelling groeit deze nauwelijks beschreven Bijbelse figuur uit tot een ziener, schrijver en reiziger tussen hemel en aarde. Vooral in de teksten die tegenwoordig samen 1 Henoch worden genoemd, ontstaat een wereld die veel groter is dan de paar verzen uit Genesis. Fragmenten van verschillende delen zijn in het Aramees teruggevonden tussen de Dode-Zeerollen van Qumran; het werk bleef uiteindelijk volledig bewaard in het Ge'ez, de klassieke taal van Ethiopië. 

Henoch is hier niet langer alleen de man die met God wandelt. Hij wordt iemand die achter de zichtbare werkelijkheid mag kijken. Hij ziet hemelse gebieden, engelen, de ordening van de kosmos en de bewegingen van zon en maan. Hij ontvangt visioenen over oordeel, rechtvaardigheid en de toekomst. De wereld blijkt groter te zijn dan wat voor het menselijke oog toegankelijk is, en Henoch krijgt op de een of andere manier toestemming die grens te overschrijden.
Een van de bekendste verhalen uit 1 Henoch gaat over de Wachters, hemelse wezens die naar de aarde afdalen. Het verhaal bouwt voort op het raadselachtige begin van Genesis 6, waar de bene ha-Elohim, de ‘zonen van God’, de dochters van de mensen zien en tot vrouwen nemen. In de Henoch-literatuur wordt deze korte passage een uitgebreid verhaal over grensoverschrijding. Hemelse wezens brengen kennis naar de aarde die daar blijkbaar niet thuishoort: kennis over wapens, metalen, geneesmiddelen, bezweringen en hemeltekens.
Dat maakt Henoch zelf des te interessanter. Ook hij ontvangt kennis uit de hemel, maar zijn verhouding tot die kennis lijkt anders. Hij ontvangt, schrijft op en geeft door. Daarmee ontstaat een belangrijke vraag: wanneer is kennis heilzaam en wanneer wordt zij gevaarlijk?

In andere vroege joodse teksten wordt Henoch steeds sterker verbonden met schrijven en het ordenen van kennis. In het boek Jubileeën wordt hij voorgesteld als iemand die kennis van hemellichamen, tijden en gebeurtenissen vastlegt. Zo ontstaat geleidelijk het beeld van Henoch als een soort eerste schrijver: iemand die niet alleen ziet, maar het geziene omzet in tekens en daarmee overdraagbaar maakt. Zijn 365 levensjaren roepen daarbij vanzelf een verband op met het zonnejaar. 

Henoch krijgt zo bijna het karakter van een leraar. Hij bevindt zich tussen twee werelden en brengt iets van de ene wereld naar de andere. Dat geeft ook een andere betekenis aan het Bijbelse beeld van ‘wandelen met God’. Misschien gaat het niet alleen om nabijheid, maar ook om beweging: Henoch loopt een weg die uiteindelijk buiten de gewone menselijke wereld voert.

Dat motief wordt nog sterker in 2 Henoch, waarin Henoch door verschillende hemelen wordt gevoerd. Hij ontmoet engelen, aanschouwt verborgen structuren van de kosmos en nadert uiteindelijk de goddelijke aanwezigheid. Opnieuw staat kennis centraal. Henoch ziet wat mensen normaal niet zien en hoort wat mensen normaal niet horen. Daarna keert hij terug naar zijn kinderen om te vertellen wat hij heeft geleerd.
Hier verschijnt een patroon dat later in verschillende vormen binnen de joodse mystiek herkenbaar blijft: opstijgen, ontvangen, terugkeren en overdragen.
Maar Henoch zelf begint tijdens zijn hemelreis ook te veranderen. Hij wordt bekleed met heerlijkheid en krijgt eigenschappen die hem steeds verder verwijderen van zijn gewone menselijke toestand. Eeuwen later verschijnt hij opnieuw in de Hekhalot- en Merkava-literatuur, waarin hemelse paleizen, engelenorden en de goddelijke Troon centraal staan.
In 3 Henoch ontmoet rabbi Jisjmaël tijdens zijn hemelse reis een machtig hemels wezen: Metatron.
En Metatron vertelt hem dat hij ooit Henoch was.
Daarmee bereikt het verhaal een opmerkelijk punt. De man over wie Genesis nauwelijks iets vertelt, is nu een van de hoogste hemelse gestalten geworden. In 3 Henoch wordt verteld hoe Henoch wordt opgenomen, getransformeerd en bekleed met hemelse heerlijkheid. Hij krijgt hemelse kennis en titels en wordt aangeduid als Sar ha-Panim, de ‘Vorst van de Tegenwoordigheid’.
Maar ook hier ontstaat direct een nieuwe vraag. Is Metatron werkelijk een getransformeerde Henoch, of zijn twee oorspronkelijk verschillende tradities op een bepaald moment met elkaar verbonden?
Juist die vraag maakt Henoch zo fascinerend. Bijna iedere poging om zijn verhaal te verduidelijken opent een nieuwe deur. Waarom wordt uitgerekend hij de drager van hemelse kennis? Waarom worden schrijven, kalender en kosmische ordening met hem verbonden? Waarom staat hij zo vaak op de grens tussen het menselijke en het hemelse?
Ook zijn relatie tot de engelen blijft dubbelzinnig. Bij de Wachters zien we engelen die naar beneden komen en daardoor een grens overtreden die niet overschreden mocht worden. Henoch beweegt juist in de omgekeerde richting: een mens gaat omhoog. Wat is het verschil tussen die twee bewegingen?
Wanneer we na al deze verhalen terugkeren naar Genesis, zijn de drie verzen eigenlijk alleen maar raadselachtiger geworden. Daar vinden we geen Metatron, geen hemelreizen en geen hemelse schrijver.
Er staat alleen dat Henoch met God wandelde.
En vervolgens was hij er niet meer.
Misschien begon alles juist met die leegte in het verhaal. Generaties lezers hebben geprobeerd zich voor te stellen wat zich achter die paar woorden bevond. Zo ontstond rond Henoch een wereld van hemelreizen, engelen, schrift, verborgen kennis en menselijke transformatie.
Maar één vraag bleef altijd bestaan:
Wat gebeurde er met Henoch nadat God hem had weggenomen?
Vanuit die vraag begint de driedelige serie Henoch – van mens tot engel.