​Stilte manifesteert zich als meer dan louter de afwezigheid van geluid.
Het vormt een subtiele aanwezigheid, een ruimte doortrokken van potentieel en betekenis, waarin verborgen werelden zich  kunnen openbaren voor wie bereid is te luisteren. Twee vormen van stilte treden op de voorgrond, elk met een eigen  ‘energie’ en rol in het bewustzijn en de omringende wereld. 

Het luisteren naar de eerste stilte brengt contact met dat ongedefinieerde potentieel, waarin vragen geplaatst kunnen  worden. Deze stilte fungeert als een bron die wacht op een subtiele verschuiving, op de eerste beweging die leidt tot iets  nieuws. Vervolgens volgt de tweede stilte, waarin antwoorden opduiken – niet altijd in expliciete woorden, maar als  intuïtieve kennis die naar boven komt. In deze stilte is alles aanwezig dat onthuld kan worden, en het verlangen fungeert  als lens waardoor het zichtbaar wordt. 

Deze stille dialoog vereist een fijn afgestemd luisteren – niet beperkt tot de vijf zintuigen, maar uitgebreid met een zesde  zintuig, een intuïtieve ontvangst van wat zich aandient.
Het leven communiceert op onverwachte wijzen: via toevallige ontmoetingen, tekens en ervaringen die niet direct  begrijpelijk zijn. De stem van stilte, zoals beschreven in het verhaal van Elia in de Bijbel, is geen luide stem, maar een  'stem van dunne stilte'. Het betreft een communicatievorm die uitnodigt tot verdere ontwikkeling, tot het ontdekken van  betekenislagen die voorbij gebruikelijke interpretaties reiken. 

In de alledaagse wereld, waar tijd en ruimte alles begrenzen, kan de oneindigheid van deze stilte overweldigend  overkomen. Stilte zonder grenzen of definities blijkt moeilijk te bevatten.
Toch zijn deze twee vormen niet volledig gescheiden; ze vertegenwoordigen momenten in dezelfde realiteit, ervaren op  verschillende niveaus. Ze roepen op tot herkenning en onderscheiding, tot het benutten van de kracht van verlangen en  ontvankelijkheid om het bewustzijn te  verdiepen. 

Elke interactie met deze stiltes roept vragen op: hoe kunnen ze in het dagelijks leven herkend worden, en hoe kunnen  beide geïntegreerd worden? Het vormt een pad van innerlijke ontwikkeling, een proces waarin luisteren niet passief blijft,  maar een actieve bereidheid inhoudt om aanwezig te zijn bij het onzichtbare, om de stilte te ervaren als een levende  kracht die zich voortdurend manifesteert en tegelijkertijd verborgen blijft. 

In deze dialoog met de kern van het bestaan ontvouwt zich een voortdurende cyclus van vraag en antwoord, van stilte en  onthulling, waarin de diepste lagen van het leven zich tonen in de vorm van stille inzichten. 

J.

EinSof heeft geen wil in menselijke zin: geen verlangen, geen plan, geen doel. Maar het bezit wel een oneindige  scheppingskracht, een stroming van levend licht die geen richting behoeft om betekenisvol te zijn.
In de taal van de moderne fysica: deze oorsprong is niet berekenbaar, maar wel bepalend; niet voorspelbaar, maar  onmiskenbaar aanwezig. Zoals de Sefirot slechts kanalen zijn voor het Licht, zonder het ooit volledig te kunnen bevatten,  zo zijn theorieën over quantumzwaartekracht slechts pogingen om een orde te vatten die dieper ligt dan orde zelf.
We kunnen aspecten ervan in formules vangen, net als glimpjes van het goddelijke in de Sefirot. Maar het wezen zelf blijft  ongrijpbaar. En juist daarin schuilt de paradox: dat wat we niet kunnen kennen, is misschien het enige dat werkelijk is. 

De wetenschappers trekken een scherpe conclusie: als de werkelijkheid fundamenteel onberekenbare elementen bevat,  kan ze niet gesimuleerd worden. Geen supercomputer, geen hogere beschaving, geen artificiële intelligentie kan de  totaliteit ervan reproduceren. 
​
Dit roept een ander kabbalistisch beeld op: de werkelijkheid is gegrond in een echte oorsprong – geen droom, geen  schaduw, geen illusie. De wereld is niet minder dan ze lijkt; ze is meer dan we kunnen vatten. Wat deze wetenschappers  met formules, theorema’s en logica proberen uit te drukken, is wellicht hetzelfde wat  kabbalisten eeuwen geleden intuïtief  aanvoelden: er bestaat een laag van waarheid die zich alleen opent als we de grenzen van het  kenbare eerbiedigen. 

De grens van taal, denken en berekening – niet om op te geven, maar om met open handen te ontvangen. 
Misschien is dat de plek waar wetenschap en mystiek samenkomen: daar waar het weten stilvalt, en het licht van een  oneindige Bron  even voelbaar wordt in het niet-weten. 

J. 
​
*Bron: Mir Faizal et al., Consequences of Undecidability in Physics on the Theory of Everything, Journal of Holography Applications in Physics, Volume 5, Issue 2, 2025, pp. 10–21. Open-access via: https://jhap.du.ac.ir/article_488.html 

​In de Bijbel en de Joodse traditie krijgt de voet een diepe symbolische betekenis. Het Hebreeuwse woord regel (רגל)  betekent letterlijk voet, maar het verwijst ook naar stappen en zelfs naar de drie grote pelgrim feesten – Pesach, Sjavoeot  en  Soekot. Deze feesten worden ook wel de 'shlosha regalim' genoemd, de “drie voeten” of “drie stappen”.
Ze drukken een weg uit die ieder mens herkent:

• Vrijheid (Pesach) – loskomen uit wat ons gevangen houdt;
• Ontwikkeling (Sjavoeot) – richting en inzicht ontvangen;
• Structuur (Soekot) – een plek bouwen om in te wonen en te leven.

De voet is dus meer dan een lichaamsdeel: zij wordt een symbool van groei. Net zoals de tracker uit een spoor een heel  verhaal kan lezen, zo kunnen wij leren dat onze eigen voetstappen verhalen vertellen – over waar we vandaan komen, wat  ons drijft en waar we naartoe gaan. 
​
In het boek Genesis krijgt de mens een dubbele opdracht: de aarde bewerken (onderwerpen) en bewaren. Soms klinkt dat  tegenstrijdig: bewerken vraagt kracht, bewaren vraagt zorg. Maar samen vormen ze de balans die nodig is om  verantwoordelijkheid te dragen. Het Hebreeuwse woord voor “onderwerpen” (kavash) betekent letterlijk platwalsen,  effenen: een veld klaarmaken zodat er iets nieuws kan groeien. Eerst het kader, dan de zorg. 
Elke stap die wij zetten laat een afdruk achter, in de aarde en in de tijd. Onze voetafdruk kan iets kapot maken, of juist  ruimte openen voor iets nieuws. De vraag die steeds terugkomt is: wat voor spoor laat ik achter? 

Kabbalisten en mystici voegen hier nog een laag aan toe: ook zij zijn voortdurend bezig een voetafdruk te bestuderen – die 
van de Schepper. Want deze is, als men goed kijkt, overal in de werkelijkheid te vinden. 

Een bijzonder voorbeeld van deze symboliek is te vinden in de archeologie. In de jaren ’80 ontdekte de Israëlische archeoloog Adam Zertal in de Jordaanvallei enorme stenen structuren in de vorm van menselijke voeten. Hij dateerde ze in de vroege periode van Israëls vestiging in het land en zag ze als cultusplaatsen die verbonden waren met de shlosha regalim, de drie pelgrimsfeesten. 
Opvallend genoeg zijn de structuren zo groot dat ze pas vanuit de lucht goed zichtbaar zijn – alsof de “voetafdruk” bedoeld was om van bovenaf gelezen te worden.
Het woord pelgrim dat wij gebruiken, komt uit het Latijn (peregrinus) en betekent letterlijk “iemand die door de velden trekt” of “vreemdeling buiten het land”. In het Hebreeuws krijgt dit echter een heel andere betekenis. עלייה לרגל (aliyah la-regel) betekent letterlijk “opgaan” – of beter: “opstijgen” – naar de voet. Het gaat dus niet om een tocht door de velden, maar kan gezien worden als een opstijging, een nadering tot het heilige spoor: de voetafdruk van het goddelijke.

​Zo kan de voet ons leren hoe diep de relatie tussen mens en wereld is. Niet alleen letterlijk – omdat wij altijd met onze voeten op aarde staan – maar ook symbolisch: elke stap is een kans om onze verbondenheid met de wereld te beleven en vorm te geven. 

Welke voetafdruk laat jij achter in jouw wereld?

​J.

​Dat betekent ook: Makom is niet altijd zichtbaar. Het is dichtbij, maar vraagt een innerlijke beweging om herkend te worden. In de context van de uittocht uit Egypte wordt steeds van plaats naar plaats gereisd — elk kampement heeft een naam en draagt een innerlijke betekenis. Die namen weerspiegelen gemoedstoestanden, beproevingen en transformaties in de ziel van de mens. Zo wordt de tocht een reis door innerlijke plekken. Makom als bestemming is altijd net voorbij het bereik van gewone waarneming, net buiten het vertrouwde terrein van de comfortzone. Maar pas als je weet dat het bestaat, kun je beginnen het te vinden. 
​
​De kabbalistische studie van Makom raakt aan fundamentele vragen over aanwezigheid, bestemming, vorm en potentie. De chassidische benadering brengt die inzichten tot leven: Makom is de plek waar de goddelijke aanwezigheid voelbaar is, tastbaar in ervaring, geladen met de mogelijkheid tot vernieuwing en vrijheid. Het is ook de plek waar verborgen goedheid  en innerlijk potentieel zich kunnen openbaren — een ruimte waar je dichterbij komt, tot jezelf én tot de Bron.  
​
In die geest kreeg Amsterdam, vanaf de 17e eeuw, de bijnaam Mokum van de Joodse gemeenschap. In een tijd waarin Joden in grote delen van Europa vervolgd of buitengesloten werden, bood Amsterdam relatieve vrijheid, veiligheid en ruimte om te leven, te denken, te werken en te geloven. Voor velen voelde het als een Makom: een plek waar iets van het goddelijke kon doorwerken in het menselijke. 

J. 

​Maar buiten het wonderbaarlijke en legendarische aspect, biedt Kefitsat Haderech ook een metafoor voor iets diepers: een  verandering in bewustzijn. In de Kabbala wordt namelijk gesteld dat wie de hogere, spirituele werelden wil waarnemen –  werelden die niet onderworpen zijn aan fysieke wetten van tijd en ruimte – een andere waarnemingsmethode moet  ontwikkelen. In plaats van tijd te zien als lineaire opeenvolging van seconden, minuten en uren, stelt de Kabbala een  bewustzijn voor dat gericht is op oorzaak en gevolg – ofwel: op processen. 
Als tijdsperceptie plaatsmaakt voor procesperceptie, kunnen we zeggen dat tijdseenheden veranderen in stappen of  schakels van ontwikkeling. Niet: “hoeveel tijd kost iets?”, maar: “welke fase bevindt zich tussen oorzaak en gevolg?” 
Wanneer ik terugdenk aan mijn eigen ervaring voor een les – de manier waarop één minuut zich uitrekt in intensiteit en  activiteit – kan ik me afvragen: was dat een vorm van Kefitsat Haderech? Niet in fysieke zin, maar in het besef dat mijn  bewustzijn van tijd tijdelijk werd vervangen door bewustzijn van proces. Is het mogelijk dat wat mensen tegenwoordig  ervaren als versnelling, in feite een verschuiving is van tijdsperceptie naar procesbesef? 
Misschien, in plaats van dat we 'teveel informatie' verwerken, ontwikkelen we manieren om met die overvloed om te gaan.  Door van lineaire tijd over te stappen naar cyclisch of oorzakelijk denken. Door te leven in processen in plaats van in  kloktijd. Dit zou niet alleen een verklaring zijn voor het gevoel van versnelling, maar ook een opening naar een nieuw soort  bewustzijn. Een die – zoals Kefitsat Haderech suggereert – ruimte en tijd niet afschaft, maar overstijgt.  

J.

​In plaats van losse objecten blijkt het universum zich te gedragen als één  samenhangend geheel, een ontdekking die  oude mystieke inzichten lijkt te ondersteunen. Het "kosmische web" van sterrenstelsels dat recente astrofysische  onderzoeken onthullen, bevestigt eveneens dit beeld van een onderling verbonden, gestructureerde werkelijkheid.  
​Hoewel bewustzijn in de wetenschap traditioneel wordt beschouwd als een product van hersenactiviteit, stellen enkele  invloedrijke denkers zoals David Bohm en Thomas Nagel al langere tijd dat bewustzijn fundamenteler zou kunnen zijn –  een intrinsiek onderdeel van de structuur van het universum zelf. Hoewel deze visie niet algemeen geaccepteerd is, krijgt  ze wel steeds meer aandacht in filosofische en wetenschappelijke discussies. 

Het lijkt erop dat moderne wetenschap en oude wijsheid langzaam naar elkaar toe bewegen.
Licht is niet alleen elektromagnetische straling of een handig hulpmiddel om te zien in het donker; het vormt de kern van  een realiteit waarin alles met elkaar verbonden is binnen één bewust veld.
Misschien naderen we hiermee een punt waarop eeuwenoude inzichten en hedendaagse wetenschap elkaar versterken 
en gezamenlijk een dieper begrip van de aard van ons bestaan onthullen.
​
J.

Dit wordt mooi geïllustreerd door een parabel van de kabbalist R’ Yehuda Ashlag.
Ashlag schrijft: “Ik zal dit uitleggen door middel van een voorbeeld van iemand die in een rivier verdrinkt. Hij gaat op en  neer zoals verdrinkenden doen; soms komen alleen de haren van zijn hoofd boven water, en dan bedenken ze manieren  om hem te grijpen en te redden via zijn hoofd. Soms verschijnt ook zijn lichaam, en dan bedenken ze manieren om hem te  redden vanaf zijn hart." 

Of je nu vooral denkt en analyseert, of juist voelt en intuïtief leeft, de Kabbala nodigt je uit om beide aspecten van jezelf te  verkennen. Het doel is om een dieper begrip van jezelf en de wereld om je heen te bereiken, en zo kennis te maken met de Bron van de schepping. Kabbalastudie helpt je antwoorden te vinden op vragen die je misschien al lange tijd  bezighouden, en moedigt je aan om nieuwe, diepere vragen te stellen. Deze studie daagt je uit om de juiste vragen te stellen, die je  verder kunnen brengen op je spirituele pad. 


​J.

Ze kunnen structuur bieden, maar ook een hindernis vormen voor spirituele groei als ze niet flexibel en aanpasbaar blijven.

​Deze visie op spiritualiteit als een dynamisch en evoluerend pad helpt om de schijnbare verschillen tussen religies te  heroverwegen. Vaak liggen de verschillen meer in de vorm dan in de essentie. De uiterlijke manifestaties — rituelen,  symbolen, ceremonies, en dogma's — kunnen afstand creëren, terwijl de kern van wat ze zoeken universeel is: een  diepere verbinding met een Bron, bekend onder vele namen.
Dit universele verlangen doorsijpelt alle vormen van religieuze  en spirituele tradities. Net als cirkels kunnen dogma's nuttig  zijn voor structuur en continuïteit, maar ze worden  belemmerend wanneer ze te rigide en onveranderlijk worden, waardoor  ze de spirituele groei en het ontdekken van nieuwe  perspectieven hinderen. 
 
Naarmate ik deze paden verder onderzoek, realiseer ik me dat de vormen voornamelijk dienen als middelen om diepere  waarheden over te brengen. Hoe meer we de essentie begrijpen, hoe minder we afhankelijk zijn van strikte vormen.
Dit brengt me bij de vraag of deze vormen, als ze slechts dienen om ons naar de essentie te leiden, nog steeds  noodzakelijk zijn. Vormen zijn instrumenten voor menselijke perceptie, ontwikkeld vanuit onze behoeften en bedoeld om  aan die behoeften te voldoen. Ze helpen ons te begrijpen, te verbinden en te communiceren, maar ze zijn niet de essentie  zelf. De weg die elke religie biedt, is een manier om doelgericht en meetbaar vooruit te gaan.
Het is een fysieke, intellectuele,  en spirituele manifestatie van onze levenskracht. Dit pad stelt ons in staat om ons creatief  uit te drukken en te groeien, en  het moet evolueren net zoals levende organismen dat doen. Veel traditionele vormen zijn  te zwaar geworden, ze  belemmeren eerder de weg dan dat ze deze ondersteunen. 
 
Door mijn recente inzichten hoop ik anderen aan te moedigen hun eigen spirituele overtuigingen te onderzoeken.  Misschien vinden ze nieuwe manieren om hun verbinding met het hogere te verdiepen, vrij van de beperkingen van lang  gekoesterde vormen. Het afwijken van vertrouwde paden kan uitdagend zijn, maar biedt een bevrijdende stap naar een  dieper, persoonlijker begrip van spiritualiteit, waardoor we echte vrijheid in onze spirituele zoektocht kunnen ervaren. 

J.

Het waarnemen van het Licht door de lens van de "zwarte punt" perceptie leidt tot helderheid; helderheid die ons het  begrip van eenheid laat ervaren. Echter, voor we deze helderheid kunnen bereiken, dient onze perceptie verfijnd te  worden. Vergelijkbaar met hoe de maan de zon tijdens een zonsverduistering tijdelijk verduistert, maar toch in beweging  blijft waardoor het licht uiteindelijk terugkeert, zo werkt ook onze perceptie van de "zwarte punt". Wij bezitten de capaciteit  om onze waarneming van de "zwarte punt" zodanig bij te stellen dat meer Licht en helderheid ons leven verlichten. 

Hoe bereiken we dit? 
De eerste stap is erkennen dat het om jouw eigen perceptie gaat. Vervolgens is het zaak te begrijpen hoe deze perceptie is gevormd, met het inzicht dat onze ervaringen altijd vanuit de "zwarte punt" perceptie aanvangen, en dat deze perceptie  uiteindelijk bedoeld is om ons tot het besef van eenheid te brengen. Dit inzicht en deze afstemming vormen de eerste  stappen richting ware helderheid. 

​
​J.

Mijn spirituele zoektocht heeft altijd gecirkeld rond de paradoxale waarheid dat binnen het "niet weten" een dieper "weten"  bestaat. Dit heeft geleid tot het inzicht dat echte kennis en goddelijke verbinding zich uitstrekken voorbij de limieten van het intellect.
 
Dit domein van "niet weten" is voor mij geen vacuüm, maar een volheid. Het is een plek waar mysterie en belofte  samenkomen; een heilige ruimte waar de ziel het onuitsprekelijke aanraakt. De Joodse mystiek heeft me een taal gegeven  voor deze ervaring, maar het gevoel was er altijd al: een intuïtieve kennis dat alles aanwezig is, wachtend in het mysterie  om ontdekt te worden. 
 
Deze ontdekking biedt troost en inspiratie, leren mij dat door "ik weet het niet" te omarmen, ik een intiemer "weten" betreed.  Dit "weten" transcendeert taal en definities en is een directe connectie met het leven en zijn oorsprong. 
 
Mijn verkenning binnen de Joodse mystiek heeft me geleerd dat de structuur van de schepping, zoals de Kabbala die  onthult, gelijkstaat aan het kennen van een huis' blauwdruk. Het biedt een kijkje op de orde achter onze realiteit, maar  vervangt niet de ervaring van 'in het huis wonen'. Het leven, vol onzekerheden en verrassingen, nodigt ons uit voorbij dit  raamwerk te gaan en te leven in "ik weet het niet". 
 
Dit "niet weten" is een rijkdom aan mogelijkheden. Het betreden van het huis met zowel structuurkennis als de hoop en het  geloof in een geweldige levenservaring. Deze houding van openheid, die ons voorbereidt op verrassing en verwondering, is  waar het ware "weten" zich ontvouwt.