EinSof heeft geen wil in menselijke zin: geen verlangen, geen plan, geen doel. Maar het bezit wel een oneindige  scheppingskracht, een stroming van levend licht die geen richting behoeft om betekenisvol te zijn.
In de taal van de moderne fysica: deze oorsprong is niet berekenbaar, maar wel bepalend; niet voorspelbaar, maar  onmiskenbaar aanwezig. Zoals de Sefirot slechts kanalen zijn voor het Licht, zonder het ooit volledig te kunnen bevatten,  zo zijn theorieën over quantumzwaartekracht slechts pogingen om een orde te vatten die dieper ligt dan orde zelf.
We kunnen aspecten ervan in formules vangen, net als glimpjes van het goddelijke in de Sefirot. Maar het wezen zelf blijft  ongrijpbaar. En juist daarin schuilt de paradox: dat wat we niet kunnen kennen, is misschien het enige dat werkelijk is. 

De wetenschappers trekken een scherpe conclusie: als de werkelijkheid fundamenteel onberekenbare elementen bevat,  kan ze niet gesimuleerd worden. Geen supercomputer, geen hogere beschaving, geen artificiële intelligentie kan de  totaliteit ervan reproduceren. 
​
Dit roept een ander kabbalistisch beeld op: de werkelijkheid is gegrond in een echte oorsprong – geen droom, geen  schaduw, geen illusie. De wereld is niet minder dan ze lijkt; ze is meer dan we kunnen vatten. Wat deze wetenschappers  met formules, theorema’s en logica proberen uit te drukken, is wellicht hetzelfde wat  kabbalisten eeuwen geleden intuïtief  aanvoelden: er bestaat een laag van waarheid die zich alleen opent als we de grenzen van het  kenbare eerbiedigen. 

De grens van taal, denken en berekening – niet om op te geven, maar om met open handen te ontvangen. 
Misschien is dat de plek waar wetenschap en mystiek samenkomen: daar waar het weten stilvalt, en het licht van een  oneindige Bron  even voelbaar wordt in het niet-weten. 

J. 
​
*Bron: Mir Faizal et al., Consequences of Undecidability in Physics on the Theory of Everything, Journal of Holography Applications in Physics, Volume 5, Issue 2, 2025, pp. 10–21. Open-access via: https://jhap.du.ac.ir/article_488.html 

Dit blog is geschreven naar aanleiding van de jaarlijkse bijeenkomst van Olamot in september, waar het thema Mens en  Wereld centraal stond. We onderzochten de menselijke voetafdruk op de aarde en de vraag hoe onze daden en intenties  sporen achterlaten. 
De periode van deze bijeenkomst valt samen met de eerste feestdag van het Joodse jaar: Rosj HaSjana, letterlijk het  hoofd van het jaar. Het is een moment om een spiritueel en intellectueel kader te schetsen voor een creatief en inspirerend  levensjaar. Binnen dit kader tekent de Thora een ontwikkelingsweg die gedragen wordt door drie pijlers – of in de taal van  de Thora: drie voeten, drie stappen. 

​In de Bijbel en de Joodse traditie krijgt de voet een diepe symbolische betekenis. Het Hebreeuwse woord regel (רגל)  betekent letterlijk voet, maar het verwijst ook naar stappen en zelfs naar de drie grote pelgrim feesten – Pesach, Sjavoeot  en  Soekot. Deze feesten worden ook wel de 'shlosha regalim' genoemd, de “drie voeten” of “drie stappen”.
Ze drukken een weg uit die ieder mens herkent:

• Vrijheid (Pesach) – loskomen uit wat ons gevangen houdt;
• Ontwikkeling (Sjavoeot) – richting en inzicht ontvangen;
• Structuur (Soekot) – een plek bouwen om in te wonen en te leven.

De voet is dus meer dan een lichaamsdeel: zij wordt een symbool van groei. Net zoals de tracker uit een spoor een heel  verhaal kan lezen, zo kunnen wij leren dat onze eigen voetstappen verhalen vertellen – over waar we vandaan komen, wat  ons drijft en waar we naartoe gaan. 
​
In het boek Genesis krijgt de mens een dubbele opdracht: de aarde bewerken (onderwerpen) en bewaren. Soms klinkt dat  tegenstrijdig: bewerken vraagt kracht, bewaren vraagt zorg. Maar samen vormen ze de balans die nodig is om  verantwoordelijkheid te dragen. Het Hebreeuwse woord voor “onderwerpen” (kavash) betekent letterlijk platwalsen,  effenen: een veld klaarmaken zodat er iets nieuws kan groeien. Eerst het kader, dan de zorg. 
Elke stap die wij zetten laat een afdruk achter, in de aarde en in de tijd. Onze voetafdruk kan iets kapot maken, of juist  ruimte openen voor iets nieuws. De vraag die steeds terugkomt is: wat voor spoor laat ik achter? 

Kabbalisten en mystici voegen hier nog een laag aan toe: ook zij zijn voortdurend bezig een voetafdruk te bestuderen – die 
van de Schepper. Want deze is, als men goed kijkt, overal in de werkelijkheid te vinden. 

Een bijzonder voorbeeld van deze symboliek is te vinden in de archeologie. In de jaren ’80 ontdekte de Israëlische archeoloog Adam Zertal in de Jordaanvallei enorme stenen structuren in de vorm van menselijke voeten. Hij dateerde ze in de vroege periode van Israëls vestiging in het land en zag ze als cultusplaatsen die verbonden waren met de shlosha regalim, de drie pelgrimsfeesten. 
Opvallend genoeg zijn de structuren zo groot dat ze pas vanuit de lucht goed zichtbaar zijn – alsof de “voetafdruk” bedoeld was om van bovenaf gelezen te worden.
Het woord pelgrim dat wij gebruiken, komt uit het Latijn (peregrinus) en betekent letterlijk “iemand die door de velden trekt” of “vreemdeling buiten het land”. In het Hebreeuws krijgt dit echter een heel andere betekenis. עלייה לרגל (aliyah la-regel) betekent letterlijk “opgaan” – of beter: “opstijgen” – naar de voet. Het gaat dus niet om een tocht door de velden, maar kan gezien worden als een opstijging, een nadering tot het heilige spoor: de voetafdruk van het goddelijke.

​Zo kan de voet ons leren hoe diep de relatie tussen mens en wereld is. Niet alleen letterlijk – omdat wij altijd met onze voeten op aarde staan – maar ook symbolisch: elke stap is een kans om onze verbondenheid met de wereld te beleven en vorm te geven. 

Welke voetafdruk laat jij achter in jouw wereld?

​J.

Iedereen in Nederland weet wat Mokum betekent: het is een bekende bijnaam voor Amsterdam. Velen weten ook dat het iets te maken heeft met de Joodse geschiedenis van de stad — dat het uit het Jiddisch of Hebreeuws komt — en dat klopt. "Mokum" is afgeleid van het Hebreeuwse woord Makom (מקום), dat ‘plaats’ of ‘plek’ betekent, maar in de Heilige Taal ook veel meer kan aanduiden: ruimte, bestemming, aanwezigheid.

​Dat betekent ook: Makom is niet altijd zichtbaar. Het is dichtbij, maar vraagt een innerlijke beweging om herkend te worden. In de context van de uittocht uit Egypte wordt steeds van plaats naar plaats gereisd — elk kampement heeft een naam en draagt een innerlijke betekenis. Die namen weerspiegelen gemoedstoestanden, beproevingen en transformaties in de ziel van de mens. Zo wordt de tocht een reis door innerlijke plekken. Makom als bestemming is altijd net voorbij het bereik van gewone waarneming, net buiten het vertrouwde terrein van de comfortzone. Maar pas als je weet dat het bestaat, kun je beginnen het te vinden. 
​
​De kabbalistische studie van Makom raakt aan fundamentele vragen over aanwezigheid, bestemming, vorm en potentie. De chassidische benadering brengt die inzichten tot leven: Makom is de plek waar de goddelijke aanwezigheid voelbaar is, tastbaar in ervaring, geladen met de mogelijkheid tot vernieuwing en vrijheid. Het is ook de plek waar verborgen goedheid  en innerlijk potentieel zich kunnen openbaren — een ruimte waar je dichterbij komt, tot jezelf én tot de Bron.  
​
In die geest kreeg Amsterdam, vanaf de 17e eeuw, de bijnaam Mokum van de Joodse gemeenschap. In een tijd waarin Joden in grote delen van Europa vervolgd of buitengesloten werden, bood Amsterdam relatieve vrijheid, veiligheid en ruimte om te leven, te denken, te werken en te geloven. Voor velen voelde het als een Makom: een plek waar iets van het goddelijke kon doorwerken in het menselijke. 

J. 

Tijdens een recente open les begon ik met een simpele vraag aan de deelnemers: “Heb je het gevoel dat alles in de wereld  in een soort versnelling is gekomen?” De reacties waren verrassend eensgezind: ja, velen ervaren dat tijd steeds  sneller lijkt te gaan. Voor je het weet is de week alweer voorbij, alsof dagen door je vingers glippen zonder grip.  

​​Er zijn uiteraard veel verklaringen mogelijk voor dit fenomeen*. Een belangrijke ligt in de enorme hoeveelheid informatie die  we vandaag de dag verwerken. Waar nieuws vroeger vooral via de krant, radio of televisie tot ons kwam, is informatie nu  beschikbaar via talloze digitale kanalen. Iedereen die iets te zeggen heeft – of denkt te moeten zeggen – kan het direct  delen. Het resultaat is een constante, razendsnelle doorstroom van beelden, berichten, updates en nieuws uit alle hoeken  van de wereld. Iets wat in een verre tijdzone gebeurt, is binnen enkele seconden wereldwijd bekend. De vraag die hierbij  rijst is: hoe kan een mens met zoveel informatie omgaan? Is er een grens aan wat wij kunnen ontvangen en verwerken? 

​Maar buiten het wonderbaarlijke en legendarische aspect, biedt Kefitsat Haderech ook een metafoor voor iets diepers: een  verandering in bewustzijn. In de Kabbala wordt namelijk gesteld dat wie de hogere, spirituele werelden wil waarnemen –  werelden die niet onderworpen zijn aan fysieke wetten van tijd en ruimte – een andere waarnemingsmethode moet  ontwikkelen. In plaats van tijd te zien als lineaire opeenvolging van seconden, minuten en uren, stelt de Kabbala een  bewustzijn voor dat gericht is op oorzaak en gevolg – ofwel: op processen. 
Als tijdsperceptie plaatsmaakt voor procesperceptie, kunnen we zeggen dat tijdseenheden veranderen in stappen of  schakels van ontwikkeling. Niet: “hoeveel tijd kost iets?”, maar: “welke fase bevindt zich tussen oorzaak en gevolg?” 
Wanneer ik terugdenk aan mijn eigen ervaring voor een les – de manier waarop één minuut zich uitrekt in intensiteit en  activiteit – kan ik me afvragen: was dat een vorm van Kefitsat Haderech? Niet in fysieke zin, maar in het besef dat mijn  bewustzijn van tijd tijdelijk werd vervangen door bewustzijn van proces. Is het mogelijk dat wat mensen tegenwoordig  ervaren als versnelling, in feite een verschuiving is van tijdsperceptie naar procesbesef? 
Misschien, in plaats van dat we 'teveel informatie' verwerken, ontwikkelen we manieren om met die overvloed om te gaan.  Door van lineaire tijd over te stappen naar cyclisch of oorzakelijk denken. Door te leven in processen in plaats van in  kloktijd. Dit zou niet alleen een verklaring zijn voor het gevoel van versnelling, maar ook een opening naar een nieuw soort  bewustzijn. Een die – zoals Kefitsat Haderech suggereert – ruimte en tijd niet afschaft, maar overstijgt.  

J.

​In plaats van losse objecten blijkt het universum zich te gedragen als één  samenhangend geheel, een ontdekking die  oude mystieke inzichten lijkt te ondersteunen. Het "kosmische web" van sterrenstelsels dat recente astrofysische  onderzoeken onthullen, bevestigt eveneens dit beeld van een onderling verbonden, gestructureerde werkelijkheid.  
​Hoewel bewustzijn in de wetenschap traditioneel wordt beschouwd als een product van hersenactiviteit, stellen enkele  invloedrijke denkers zoals David Bohm en Thomas Nagel al langere tijd dat bewustzijn fundamenteler zou kunnen zijn –  een intrinsiek onderdeel van de structuur van het universum zelf. Hoewel deze visie niet algemeen geaccepteerd is, krijgt  ze wel steeds meer aandacht in filosofische en wetenschappelijke discussies. 

Het lijkt erop dat moderne wetenschap en oude wijsheid langzaam naar elkaar toe bewegen.
Licht is niet alleen elektromagnetische straling of een handig hulpmiddel om te zien in het donker; het vormt de kern van  een realiteit waarin alles met elkaar verbonden is binnen één bewust veld.
Misschien naderen we hiermee een punt waarop eeuwenoude inzichten en hedendaagse wetenschap elkaar versterken 
en gezamenlijk een dieper begrip van de aard van ons bestaan onthullen.
​
J.

Misschien vraag je je af wat kabbalastudie precies inhoudt en waarom het zoveel mensen aantrekt.
Als je iemand bent die voortdurend vragen stelt over het leven, jouw plek in de wereld, en waarom dingen zijn zoals ze  zijn,  voel je misschien een natuurlijke nieuwsgierigheid naar de Kabbala.  

Dit wordt mooi geïllustreerd door een parabel van de kabbalist R’ Yehuda Ashlag.
Ashlag schrijft: “Ik zal dit uitleggen door middel van een voorbeeld van iemand die in een rivier verdrinkt. Hij gaat op en  neer zoals verdrinkenden doen; soms komen alleen de haren van zijn hoofd boven water, en dan bedenken ze manieren  om hem te grijpen en te redden via zijn hoofd. Soms verschijnt ook zijn lichaam, en dan bedenken ze manieren om hem te  redden vanaf zijn hart." 

Of je nu vooral denkt en analyseert, of juist voelt en intuïtief leeft, de Kabbala nodigt je uit om beide aspecten van jezelf te  verkennen. Het doel is om een dieper begrip van jezelf en de wereld om je heen te bereiken, en zo kennis te maken met de Bron van de schepping. Kabbalastudie helpt je antwoorden te vinden op vragen die je misschien al lange tijd  bezighouden, en moedigt je aan om nieuwe, diepere vragen te stellen. Deze studie daagt je uit om de juiste vragen te stellen, die je  verder kunnen brengen op je spirituele pad. 


​J.

Tijdens een recente presentatie over Jezus vanuit een Joodse perceptie, deed ik enkele inzichten op die de Kabbalistische visie op spiritualiteit op een fascinerende manier verhelderen. De Kabbalistische filosofie biedt een uniek kader voor deze overwegingen, met name als het gaat om het onderscheiden tussen de vormen en wegen van spiritualiteit. In deze traditie wordt spiritualiteit beschouwd als een lijn, geen cirkel; het is een pad dat naar vooruitgang en dieper inzicht leidt, niet een gesloten lus die zichzelf herhaalt.

Ze kunnen structuur bieden, maar ook een hindernis vormen voor spirituele groei als ze niet flexibel en aanpasbaar blijven.

​Deze visie op spiritualiteit als een dynamisch en evoluerend pad helpt om de schijnbare verschillen tussen religies te  heroverwegen. Vaak liggen de verschillen meer in de vorm dan in de essentie. De uiterlijke manifestaties — rituelen,  symbolen, ceremonies, en dogma's — kunnen afstand creëren, terwijl de kern van wat ze zoeken universeel is: een  diepere verbinding met een Bron, bekend onder vele namen.
Dit universele verlangen doorsijpelt alle vormen van religieuze  en spirituele tradities. Net als cirkels kunnen dogma's nuttig  zijn voor structuur en continuïteit, maar ze worden  belemmerend wanneer ze te rigide en onveranderlijk worden, waardoor  ze de spirituele groei en het ontdekken van nieuwe  perspectieven hinderen. 
 
Naarmate ik deze paden verder onderzoek, realiseer ik me dat de vormen voornamelijk dienen als middelen om diepere  waarheden over te brengen. Hoe meer we de essentie begrijpen, hoe minder we afhankelijk zijn van strikte vormen.
Dit brengt me bij de vraag of deze vormen, als ze slechts dienen om ons naar de essentie te leiden, nog steeds  noodzakelijk zijn. Vormen zijn instrumenten voor menselijke perceptie, ontwikkeld vanuit onze behoeften en bedoeld om  aan die behoeften te voldoen. Ze helpen ons te begrijpen, te verbinden en te communiceren, maar ze zijn niet de essentie  zelf. De weg die elke religie biedt, is een manier om doelgericht en meetbaar vooruit te gaan.
Het is een fysieke, intellectuele,  en spirituele manifestatie van onze levenskracht. Dit pad stelt ons in staat om ons creatief  uit te drukken en te groeien, en  het moet evolueren net zoals levende organismen dat doen. Veel traditionele vormen zijn  te zwaar geworden, ze  belemmeren eerder de weg dan dat ze deze ondersteunen. 
 
Door mijn recente inzichten hoop ik anderen aan te moedigen hun eigen spirituele overtuigingen te onderzoeken.  Misschien vinden ze nieuwe manieren om hun verbinding met het hogere te verdiepen, vrij van de beperkingen van lang  gekoesterde vormen. Het afwijken van vertrouwde paden kan uitdagend zijn, maar biedt een bevrijdende stap naar een  dieper, persoonlijker begrip van spiritualiteit, waardoor we echte vrijheid in onze spirituele zoektocht kunnen ervaren. 

J.

Na te hebben gedacht dat we alle denkprocessen, verlangens en emoties hebben ervaren en zowel in praktijk als theorie  hebben onderzocht, komen uiteindelijk twee fundamentele percepties naar voren die onze waarneming van het leven  bepalen. In de terminologie  van de Kabbala worden deze aangeduid als de perceptie van de "zwarte punt" waarmee we  onze reis in deze wereld  aanvangen, en de perceptie van het "oneindige licht". 

Het waarnemen van het Licht door de lens van de "zwarte punt" perceptie leidt tot helderheid; helderheid die ons het  begrip van eenheid laat ervaren. Echter, voor we deze helderheid kunnen bereiken, dient onze perceptie verfijnd te  worden. Vergelijkbaar met hoe de maan de zon tijdens een zonsverduistering tijdelijk verduistert, maar toch in beweging  blijft waardoor het licht uiteindelijk terugkeert, zo werkt ook onze perceptie van de "zwarte punt". Wij bezitten de capaciteit  om onze waarneming van de "zwarte punt" zodanig bij te stellen dat meer Licht en helderheid ons leven verlichten. 

Hoe bereiken we dit? 
De eerste stap is erkennen dat het om jouw eigen perceptie gaat. Vervolgens is het zaak te begrijpen hoe deze perceptie is gevormd, met het inzicht dat onze ervaringen altijd vanuit de "zwarte punt" perceptie aanvangen, en dat deze perceptie  uiteindelijk bedoeld is om ons tot het besef van eenheid te brengen. Dit inzicht en deze afstemming vormen de eerste  stappen richting ware helderheid. 

​
​J.

Deze blogpost is geïnspireerd door een intrigerende vraag uit een Kabbala-studiebijeenkomst: "Blijft de individualiteit van een  spiritueel ontwaakt persoon behouden bij het bereiken van een staat van eenheid, of gaat deze op in het alomvattende  Licht?" Deze vraag raakt aan de kern van onze menselijke ervaring en spirituele zoektocht, evenals aan de relatie tussen  onze fysieke existentie en ons spirituele wezen. 

Mijn spirituele zoektocht heeft altijd gecirkeld rond de paradoxale waarheid dat binnen het "niet weten" een dieper "weten"  bestaat. Dit heeft geleid tot het inzicht dat echte kennis en goddelijke verbinding zich uitstrekken voorbij de limieten van het intellect.
 
Dit domein van "niet weten" is voor mij geen vacuüm, maar een volheid. Het is een plek waar mysterie en belofte  samenkomen; een heilige ruimte waar de ziel het onuitsprekelijke aanraakt. De Joodse mystiek heeft me een taal gegeven  voor deze ervaring, maar het gevoel was er altijd al: een intuïtieve kennis dat alles aanwezig is, wachtend in het mysterie  om ontdekt te worden. 
 
Deze ontdekking biedt troost en inspiratie, leren mij dat door "ik weet het niet" te omarmen, ik een intiemer "weten" betreed.  Dit "weten" transcendeert taal en definities en is een directe connectie met het leven en zijn oorsprong. 
 
Mijn verkenning binnen de Joodse mystiek heeft me geleerd dat de structuur van de schepping, zoals de Kabbala die  onthult, gelijkstaat aan het kennen van een huis' blauwdruk. Het biedt een kijkje op de orde achter onze realiteit, maar  vervangt niet de ervaring van 'in het huis wonen'. Het leven, vol onzekerheden en verrassingen, nodigt ons uit voorbij dit  raamwerk te gaan en te leven in "ik weet het niet". 
 
Dit "niet weten" is een rijkdom aan mogelijkheden. Het betreden van het huis met zowel structuurkennis als de hoop en het  geloof in een geweldige levenservaring. Deze houding van openheid, die ons voorbereidt op verrassing en verwondering, is  waar het ware "weten" zich ontvouwt. 

De kabbalistische kosmologie onthult een gelaagd realiteit die zowel spiritueel als materieel is, geworteld in een  onbegrensde absolute eenheid. Hierin herdefinieert een oneindig potentieel zichzelf continu, uitmondend in een  realiteit van materie, vorm, en uiteindelijk menselijk bewustzijn. Het streven is dat deze nieuwe, eindige werkelijkheid evolueert naar  een hoger, alomvattend bewustzijn. 

Volgens de  Kabbala zijn engelen functionele krachten zonder fysieke vorm, waardoor ze onzichtbaar blijven voor onze  beperkte perceptie. In tegenstelling tot engelen bestaat de mens uit een combinatie van Wil en Ziel. Het lichaam, een  materiële uiting, vertegenwoordigt de Wil. De Ziel daarentegen is Licht, gegoten in een subtiele vorm, maar niet direct  materieel,  waardoor de Ziel, net als engelen, niet direct waarneembaar is. 

Engelen faciliteren verbindingspunten, grenzen en overgangsmomenten van de ene wereld naar de andere en van de ene  Sefira naar de andere. In het kabbalistische beeld van de Levensboom zou men kunnen zeggen dat op alle plekken waar  verbinding en groei kan plaatsvinden, evenals op de punten waar processen eindigen, de krachten van engelen actief zijn.  

De kabbalistische visie op de blauwdruk van de schepping biedt inzicht in onze plaats binnen deze spirituele hiërarchie en  onze relatie met engelen en andere spirituele krachten.
Vanuit menselijk perspectief zijn er vier werelden die de overgang van eenheid naar materie markeren, met engelen die  hun oorsprong vinden in de wereld van Yetzirah. Deze wereld is een bron van intellect, communicatie, emoties en  gevoelens, en vormt het toneel voor de meeste interacties tussen mensen en spirituele wezens. 
De mens bezit echter een breder bereik dan engelen, met een ziel afkomstig uit de wereld van Briah – een niveau hoger  dan de engelen – die zich manifesteert in het potentieel voor onvoorwaardelijke liefde. 
Tegelijkertijd is de mens verankerd in de wereld van Assiya, de wereld van materie en actie. Dit unieke vermogen om zich  te uiten vanuit drie werelden –  Briah (onvoorwaardelijke liefde), Yetzirah (emoties, gevoelens, intellect en communicatie)  en Assiya (actie en materie) –  verklaart de ambivalente relatie met engelen. 
Omdat mensen meestal onbewust tussen deze drie werelden navigeren, kunnen interacties met spirituele wezens variëren  van positief tot negatief en vaak onopgemerkt blijven. 

Wat betekent dit voor onze interactie met spirituele wezens? De kern ligt in het 'opklimmen' naar een hoger spiritueel  niveau, naar ons hoogste bewustzijnsniveau binnen de wereld van Briah, om zinvolle en positieve interacties met engelen  te faciliteren. Het proberen te benaderen van engelen vanuit onze meest basale positie in de wereld van materie en actie,  waar de egoïstische wil vaak de overhand heeft, zal doorgaans leiden tot ongunstige contacten voor de mens. 

Deze benadering verrijkt onze spirituele ervaringen en verdiept ook ons begrip van de complexe en verweven relatie tussen mens en het spirituele rijk, waarbij liefde de ultieme brug vormt tussen onze wereld en die van het ongeziene. 

​J.